غربالگری و پیشگیری از سرطان پستان

سرطان پستان یکی از شایع‌ترین سرطان‌ها در میان زنان است که تشخیص زودهنگام آن نقش مهمی در افزایش موفقیت درمان دارد. در این مطلب با عوامل خطر، راهکارهای پیشگیری، اهمیت غربالگری، روش‌های خودآزمایی پستان و شیوه‌های تشخیص زودرس این بیماری آشنا می‌شوید.

اولین جلسۀ گردهم‌آیی بانوان نیکوکار میزبانان خورشید در تاریخ ۲۱ بهمن‌ماه ۱۴۰۴ برگزار شد. این نشست با عنوان کارگاه «غربالگری سرطان پستان» و با حضور اساتید گروه زنان دانشگاه علوم پزشکی مشهد تشکیل شد.

در این جلسه، سرکار خانم دکتر همایی، فوق‌تخصص رادیوتراپی و پرتودرمانی، مباحث جامع و کاربردی دربارۀ سرطان، پیشگیری، غربالگری و خودآزمایی سرطان پستان ارائه کردند.

بحران سرطان؛ واقعیت‌های موجود و چشم‌انداز آینده

امروزه سرطان نه تنها یک معضل بهداشتی، بلکه یکی از پیچیده‌ترین چالش‌های اجتماعی و دومین علت مرگ‌ومیر در ایران (پس از بیماری‌های قلبی-عروقی) به شمار می‌رود. تحلیل‌های آماری سازمان بهداشت جهانی (WHO) ابعاد تکان‌دهنده‌ای از این موضوع را ترسیم می‌کند:

    وضعیت در ایران: سالانه بیش از ۱۳۷ هزار مورد جدید ابتلا به سرطان در کشور ثبت می‌شود و متأسفانه حدود ۸۸ هزار نفر بر اثر این بیماری جان خود را از دست می‌دهند.

  پیش‌بینی جهانی ۲۰۴۵: برآوردهای آماری نشان می‌دهند که تعداد موارد جدید سالانه سرطان تا سال ۲۰۴۵ به بیش از ۳۲.۶ میلیون نفر در سال خواهد رسید. این یعنی در دهه‌های پیش‌رو، با یک جهش و افزایش بیش از ۵۵ درصدی در آمار ابتلای جهانی مواجه خواهیم بود.

چرا آمار سرطان در حال افزایش است؟

    رشد جمعیت: حدود ۸۰ درصد از رشد جمعیت جهان مربوط به کشورهای در حال توسعه است که مدیریت سلامت در آن‌ها با چالش‌های بیشتری روبروست.

    افزایش میزان سالمندی: به دلیل کنترل بیماری‌های عفونی و کاهش مرگ‌ومیر نوزادان، میانگین سنی جوامع افزایش یافته است؛ و از آنجا که سن یک ریسک‌فاکتور جدی است، احتمال بروز سرطان نیز در جوامع رو به پیری بیشتر می‌شود.

    سبک زندگی نوین: عدم فعالیت بدنی، چاقی، رژیم‌های غذایی نامناسب و مصرف دخانیات و الکل، محرک‌های اصلی این بیماری در دنیای مدرن هستند.

یک حقیقت علمی بسیار حیاتی که در این کارگاه بر آن تأکید شد، این است که ۹۰ - ۸۰ درصد سرطان‌ها به علت عادات و رفتارهای روزمره ما ایجاد می‌شوند. این یعنی بخش بزرگی از سلامتی در گرو انتخاب‌های آگاهانه ماست.

تحقیقات نشان می‌دهد حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد از کل موارد سرطان تنها با اصلاح چهار فاکتور کلیدی قابل پیشگیری هستند:

بهره‌گیری از رژیم غذایی سالم و مغذی.
کنترل وزن و فعالیت بدنی منظم.  
پرهیز جدی از مصرف سیگار و دخانیات.
عدم مصرف الکل.
غربالگری شوید (انجام معاینات و تست‌های تشخیصی).

سطوح پیشگیری؛ از ممانعت تا تشخیص

در این کارگاه ، سطوح مختلف پیشگیری به صورت تخصصی تشریح شد:

پیشگیری سطح اول (Primary Prevention):

حیاتی‌ترین مرحله که شامل اقداماتی برای جلوگیری از بروز اولیه بیماری است. این استراتژی بر دو محور استوار است:

    شناخت و دوری از عوامل خطر (رابطه علت و معلولی).
    افزایش مقاومت فرد در برابر عوامل خطرساز (از طریق ایمنی‌زایی یا پیشگیری شیمیایی).

پیشگیری سطح دوم (Secondary Prevention):

این مرحله شامل تشخیص به‌موقع و درمان سریع است؛ اقداماتی که برای جلوگیری از پیشرفت بیماری به مراحل پیشرفته و بروز ناتوانی ضرورت دارد. دو جزء کلیدی این سطح، «تشخیص زودرس» و «غربالگری» هستند.

 تمرکز بر سرطان پستان؛ شایع‌ترین چالش بانوان

در حال حاضر تنها ۵ نوع سرطان هستند که پروتکل‌های غربالگری علمی و مؤثر برای آن‌ها توصیه شده است: سرطان پستان، دهانه رحم، روده بزرگ، ریه و پروستات.

در میان این موارد، سرطان پستان شایع‌ترین نوع در بین بانوان ایرانی است (در حالی که در آقایان سرطان معده رتبه اول را دارد). دکتر همایی بیان کردند که با علم و امکانات فعلی، از هر سه مرگ ناشی از سرطان، می‌توان حداقل یک مورد را نجات داد. از آنجا که ۷۰ درصد مرگ‌های سرطانی در کشورهای با وضعیت اقتصادی ضعیف‌تر رخ می‌دهد، لزوم آموزش و آگاهی در این جوامع دوچندان است.

 پروتکل‌های غربالگری و برنامه زمانی

سه رکن اصلی برای مقابله با سرطان پستان عبارتند از: خودآزمایی، معاینه بالینی توسط پزشک و ماموگرافی.

برنامه پیشنهادی:

    از ۲۰ سالگی: شروع خودآزمایی ماهانه + معاینه بالینی توسط فرد ماهر یا پزشک هر ۳ سال یک‌بار.
    از ۴۰ تا ۷۰ سالگی: انجام ماموگرافی منظم (سالانه) طبق توصیه پزشک + معاینه سالانه توسط متخصص.
کارگاه عملی: آموزش گام‌به‌گام خودآزمایی (Self-Examination)

بخش مهمی از این نشست به آموزش عملی معاینه فردی اختصاص یافت.



گام اول : مشاهده (Inspection)

خانم‌ها باید در مقابل آینه، به صورت برهنه و در سه وضعیت (دست‌ها کنار بدن، دست‌ها بالا، و دست‌ها روی کمر) به دنبال نشانه‌های زیر باشند:

    تورفتگی یا فرورفتگی غیرطبیعی پوست یا نوک پستان.
    هرگونه برآمدگی یا عدم تقارن جدید بین دو سمت.
    تغییر شکل یا کشش غیرطبیعی پوست.

گام دوم : لمس (Palpation)

در این مرحله باید از سطح نرمِ بند سه انگشت وسط استفاده شود. ناحیه معاینه باید بسیار گسترده باشد:

    از زیر استخوان ترقوه تا مرز تحتانی پستان.
    از وسط قفسه سینه تا عمق زیر بغل (به دلیل اهمیت غدد لنفاوی این ناحیه).
    هدف: یافتن هرگونه توده، سفتی، گرمی غیرطبیعی، تغییر رنگ یا برآمدگی غیرمعمول.

زمان‌بندی مناسب:

    بانوان با سیکل منظم: بلافاصله پس از پایان قاعدگی.
    بانوان یائسه یا نامنظم: انتخاب یک روز ثابت در ماه (مثلاً روز اول هر ماه) و یادداشت یافته‌ها در یک دفترچه یا گوشی همراه برای پیگیری روند تغییرات.

آرامش در سایه آگاهی

بسیاری از توده‌ها و ناهنجاری‌های شناسایی شده در خودآزمایی، لزوماً سرطانی نیستند؛ اما هرگونه تغییر باید به عنوان یک هشدار جدی تلقی شده و با تیم مراقبت سلامت در میان گذاشته شود. به یاد داشته باشید: تشخیص زودهنگام، سرطان را به یک بیماری درمان‌پذیر تبدیل می‌کند.

روابط عمومی مؤسسه نیکوکاری میزبانان خورشید